Heermoes: onkruid of zeer veelzijdige plant?

DSC_0027

Veel mensen beschouwen Heermoes (Equisetum arvense L.) als een lastig onkruid. Een fytotherapeut denkt daar echter heel anders over. Het is een zeer waardevolle plant die breed medicinaal kan worden ingezet en bovendien eetbaar is en nog veel meer huis-tuin-en-keuken toepassingen kent.

 

Oerplant
Sporenvormende planten zoals paardenstaartachtigen en varenachtigen zijn eerder ontstaan dan zaadvormende planten, waardoor de Paardenstaartfamilie tot de oudste, levende plantensoorten behoort. Tijdens het Paleozoïcum (400 miljoen jaar geleden) waren het grote, boomachtige planten, Calamieten genaamd. In het Carboon (350 – 280 miljoen jaar geleden) maakten de Paardenstaartbomen een bloeitijd door, want in de tropische moerassen konden zij zich snel uitbreiden. Ze bereikten dan ook hoogten van 20 tot 30 meter.

Aan het einde van het CarboonDSC_0297 gingen de Calamieten achteruit. Het werd kouder en de moerassen verdwenen. In het Perm (290 – 245 miljoen jaar geleden) werd het langzamerhand heter en droger, wat leidde tot woestijnvorming en het verdwijnen en uitsterven van de Paardenstaartbomen. Uit de plantenresten zijn steenkoollagen gevormd en er zijn fossielen gevonden met afdrukken van deze bomen. De kruidachtigen van deze familie hebben de veranderingen wel overleefd.

Veel planten zijn onherkenbaar verder geëvolueerd, maar de Paardenstaart is zo’n goed ontwerp geweest dat aanpassing nauwelijks nodig was. Deze familie heeft natuurrampen en klimaatveranderingen overleefd, mede door het hoge gehalte aan Silicium dat de plant ongevoelig maakt voor de omgeving. Bij koude of droogte kruipt hij heel diep onder de grond. Van de Paardenstaartenfamilie is nog één geslacht overgebleven en dat is het geslacht Equisetum, waartoe Heermoes behoort. Er is nog slechts een familielid dat twaalf meter hoog kan worden, namelijk Equisetum giganteum.

Botanie
515Heermoes is een overblijvende, winterharde plant, die geen bloemen, bladeren of zaden heeft, zoals elke sporenplant. Voortplanting gebeurt via de verspreiding van sporen en de kruipende wortelstok, waar nieuwe scheuten aan kunnen groeien. De wortels van Heermoes kunnen vier tot zes meter diep rijken.

In het voorjaar verschijnt er eerst een sporendragende (fertiele) bruine stengel met bovenaan de kegelvormige aar met sporendoosjes. Nadat de sporen gerijpt en uitgezaaid zijn sterven de fertiele stengels af en komen de groene, steriele stengels met zijtakjes op.

Paardenstaarten hebben gelede stengels, waarbij op de knopen een krans van eveneens gelede zijtakjes staat. De stengel heeft een centrale holte en twee ringen bijholtes er omheen. De stengel bestaat uit leden, waarbij het lid dat zijtakjes draagt afwijkt van de leden zonder zijtakken. De zijtakjes staan in kransen om de stengel heen en zijn eveneens geleed.

Medicinaal

Bewegingsapparaat
Heermoes bevat veel mineralen en bevordert de absorptie en toepassing van calcium. Medicinaal wordt het ingezet bij problemen van het bewegingsapparaat, o.a. osteoperose, botbreuken, reumatische aandoeningen, blessures en (pees)ontstekingen.

Huid en haar
Het is zeer versterkend voor huid, haar en nagels, o.a. vanwege het silicium dat er in grote mate in zit. Heermoes heeft onder andere door de looistoffen een samentrekkende, opdrogende, pijnstillende, ontstekingsremmende en bloedstelpende werking, het bevordert de wondgenezing en gaat infecties tegen. Hierdoor kan het bij allerlei in- en uitwendige bloedingen worden ingezet.

Urinewegen
Heermoes is mild diuretisch, het werkt en samentrekkend en ontstekingsremmend op de slijmvliezen van de urinewegen. Het is bloedstelpend en bestrijd infecties. Het gaat en blaas- en nierstenen tegen en het kruid versterkt het bindweefsel van o.a. de sluitspieren. Hierdoor kan het o.a. ingezet worden bij ontstekingen van de urinewegen en incontinentie.

Hart en vaatstelsel
Het helpt elastische weefsels te verstevigen en soepel te houden, zoals die van de aorta- en vaatwand. Remt het verouderingsproces in de elastische weefsels van o.a. de aorta en vermindert het risico op aderverkalking bij verhoogd cholesterol en hypersympaticotonie. De flavonoïden en saponinen werken aderversterkend, reinigend en verbeteren de bloedcirculatie. Ze hebben een algemeen positief op de bloedvaten. Kiezelzuur helpt het tegengaan van vetafzettingen in de aderen.

Constitutie
Heermoes is door de grote mineralenrijkdom een algemeen remineraliserend kruid, dat ook de bloedaanmaak bevordert. De flavonoïden verhogen de immuniteit. Het kan dan ook o.a. ingezet worden bij bloedarmoede, slechte weerstand, cariës en een zwak gebit.

Man/vrouw
Het hoge gehalte aan mineralen is een goede aanvulling en voorkomt zwangerschapsanemie of door hevig bloedverlies tijdens de menstruatie. Het kiezelzuur kan bekkenbodeminstabiliteit voorkomen. De versterkende invloed op het onderhuids bindweefsel kan zwangerschapsstriemen voorkomen. Door de flavonoïden en saponinen is het mild urinedrijvend en kan het ingezet worden bij gezwollen handen en voeten tijdens de zwangerschap. Bovendien voorkomt het te veel haaruitval na de bevalling (bij de moeder). Het gehalte aan looistoffen kan hevige bloedingen tijdens en na de bevalling of menstruatie voorkomen. Mannen met een (goedaardig) vergrote prostaat kunnen ook baat hebben bij Heermoes.

Luchtwegen
Kiezelzuur helpt elastische weefsels van vitale organen zoals de longen te verstevigen en soepel te houden. Denk aan longemphyseem.

Varia
Omdat het zweetremmend werkt kan het worden ingezet bij o.a. nachtzweten en zweetvoeten (de voet inwrijven of poeder in de sokken strooien). Door de vochtafdrijvende werking kan het ook ingezet worden bij vochtophopingen, bijvoorbeeld in de benen.
Door de samentrekkende, wondverzorgende en desinfecterende eigenschappen kan Heermoes ook gebruikt worden bij o.a. mondslijmvliesontsteking, aften, mondzweren, tandvleesontsteking, keelontsteking en amandelontsteking.

Thiaminase
In onbewerkte vorm bevat Heermoes thiaminase, een enzyme dat vitamine B1 afbreekt. Thiaminase wordt afgebroken door hitte of alcohol, dus in een tinctuur of decoct kan dit enzyme geen kwaad. Bij bereid gebruik is er dus geen gevaar voor vitamine B1 gebrek, maar het is onverstandig grote hoeveelheden rauw te eten.

Wildcraften

Heermoes kan zware metalen uit de grond opnemen, zelfs goud. Ze wordt om die reden wel toegepast voor het reinigen van vervuilde grond. Vroeger was Paardenstaart een verklikker van ijzer in de grond. Als je zelf wilt oogsten, houdt hier dan rekening mee en oogst alleen op schone plekken. Wees er ook zeker van dat je de Equisetum arvense te pakken hebt en geen andere Equisetum.

Jonge, steriele, groene stengels in de vroege zomer als de stengel nog zacht is en de zijtakjes omhoog wijzen. Als deze gaan hangen is de groei over het hoogtepunt heen en vermindert de medicinale werking. In de jonge stengels is de hoeveelheid organisch kiezelzuur groter en makkelijker opneembaar voor het lichaam.

In Nederland komen verschillende soorten Paardenstaart voor, waarvan de meeste te veel toxische alkaloïden kunnen bevatten. Het gaat om Lidrus of E. palustre, Schaafstro of E. Hyemale, Holpijp of E. Fluviatile en Bospaardenstaart of E. Silvaticum. Alleen Equisetum arvense wordt medicinaal gebruikt. Om deze soorten uit elkaar te houden en er zeker van te zijn dat je Heermoes oogst, kun je op de volgende kenmerken letten:
– De bloeiaar (het sporendoosje) zit bij Heermoes aan een bladgroenloze bloeistengel die in het begin van de lente te vinden is en nooit aan de groene plant, zoals bij Lidrus.
– De stengelschede van Heermoes, inclusief het kransje op de hoofdstengel, is altijd kleiner of korter dan het eerste lid van de zijtakjes. Bij Lidrus is het eerste lid van de zijtakjes maar half zo lang als de stengelschede.
– De buitenkant van Heermoes voelt ruw aan door de aanwezigheid van kiezelzuurkristallen, in tegenstelling tot Holpijp, die een gladde (maar wel geribde) stengel heeft.
– Een paardenstaart in een zeer vochtig gebied (bijvoorbeeld een moeras) zal meestal Holpijp of Lidrus zijn.
– De centrale holte in de stengel van Heermoes is maar de helft van de totale doorsnede van de stengel, waardoor de stengels van Heermoes moeilijk samen te knijpen zijn. Bij bijvoorbeeld Schaafstro en Holpijp is de centrale holte veel groter, zodat je die stengels zonder moeite kan platdrukken. Bij een doorsnede van de stengel is bij de Heermoes een groot gat in het midden te zien met daar omheen kleinere gaatjes, bij de Lidrus is het middelste gat klein en zijn daar omheen grotere gaatjes te zien. Met een vergrootglas is dit makkelijker te zien.

doorsnede E. arvense doorsnede E. palustre
Links doorsnede van de E. arvense en rechts van de E. palustre

Heermoes maakt meters diepe wortels, waarmee de plant dieperliggende vervuiling kan opnemen, met name in de wortels en het onderste gedeelte van de stengel. Pas dus goed op waar je deze plant oogst en laat de wortels en het onderste deel van de stengel staan!

Huis, tuin en keuken

Groenten
De jonge vruchtbare scheuten van Heermoes kunnen worden klaar gemaakt zoals asperges. Andere bronnen geven aan dat het kruid mits gepeld, rauw gegeten kan worden. Echter niet in grote hoeveelheden en ik wil daar aan toevoegen: niet te vaak, omdat onverhitte Heermoes vitamine B1 afbreekt. De wortelstok en de knolletjes daaraan zijn eetbaar in de lente. Vanwege dit tijdrovende werk gebeurt/de dit voornamelijk in tijden van schaarste. Let op dat je niet uit vervuilde grond oogst.

Voor een Japans recept van Heermoes (tsukushi) zie: http://club.pep.ne.jp/~shigmats.1/kitchen/tsukushi.htm

Zilverpoets
De volksnaam ‘Tinkruid’ en in delen van Amerika wordt de Paardenstaart Dutch rushes genoemd, verwijzen naar de Hollandse (immigranten)vrouwen die Heermoes gebruikten om hun tin en zilver mee te poetsen. Het Duitse Zinnkraut en het Engelse Scrub Grass verwijzen hier ook naar.

Gier
Trek een kilo groene Heermoes in 10 liter water gedurende een dag of tien. (Hou het afgedekt: het gaat gisten en stinken). Daarna kan je het (bij voorkeur verdund) gebruiken als een vloeibare meststof.
Een andere mogelijkheid is een decoct (afkooksel) van gelijke delen plant en water. Dit laat je drie kwartier sudderen. Gebruik als vloeibare meststof.

Anti-meeldauw voor rozen
Een aftreksel van Heermoes wordt gebruikt ter preventie van schimmelaantasting met echte meeldauw bij rozen. Kook twintig gram Heermoes in een liter water gedurende een half uur. Laat het twee dagen trekken en zeef het daarna. Voeg één deel van dit aftreksel toe aan vier delen schoon water. Bespuit de rozen één keer per week.

Insecticide
Zie bereidingswijze gier. Doe het voor gebruik in een plantenspuit.

Wolverf
Heermoes kleurt bijv. wol, maar over de kleur bestaan verschillende meningen: het varieert van groengeel tot groenachtig bruin en van licht roze tot grijs-geel. Gebruik hiervoor 400 gr. droog kruid op 100gr. wol.

 

 

DSC_0286

Maaike van Kregten